Śląsk Rośnie Zielono
licznik gości 225617

Przyroda bez granic

W dolinie Odry.

Odra to największa rzeka Śląska, a pod względem całkowitej długości jest drugą po Wiśle rzeką Polski. Wypływa na wschodzie Czech, na południowo-wschodnim zboczu wzgórza Fidlův kopec w Górach Odrzańskich na wysokości 634 m n.p.m., a uchodzi do Roztoki Odrzańskiej, będącej zatoką Zalewu Szczecińskiego, przy północnej granicy miasta Police.

SZLAK KOMUNIKACYJNY DLA LUDZI…

Antropogeniczne przemiany dolin rzecznych, w tym Odry, sięgają czasów starożytnych. Pierwsze rzeki zostały już uregulowane około 5000 lat temu, m.in. Nil, Tygrys, Eufrat, Indus. Od czasów prehistorycznych do żeglugi używano również koryta Odry. Przełomowy okres w przekształceniach dolin rzecznych nastąpił w XVIII w. i związany był z rewolucją przemysłową, która nie tylko zintensyfikowała tempo prac regulacyjnych większych rzek w Europie, ale również doprowadziła do masowego przekształcania naturalnych cieków w kanały. Na wielką skalę skracano, pogłębiano i regulowano koryta rzek na potrzeby transportu rzecznego. Dlatego też bardzo ważna staje się ochrona istniejących ekosystemów rzecznych, zwłaszcza starorzeczy. Przekształcenia starorzeczy, ich rozwój, starzenie się i stopniowy zanik jest odzwierciedleniem zmian zachodzących w całej dolinie. Zmniejszanie powierzchni zalewowych oraz zmiana stosunków wodnych powoduje powolne ubożenie biocenoz, wzrost udziału gatunków inwazyjnych oraz drastyczne zmiany w składzie gatunkowym roślin i zwierząt doliny Odry. Odcinek Odry pomiędzy Narokiem na Śląsku Opolskim a Wrocławiem jest jednym z najsilniej skanalizowanych odcinków Odrzańskiej Drogi Wodnej w Polsce. Regulacyjna działalność człowieka polega tu nie tylko na niwelowaniu naturalnego koryta, ale przejawia się również przekopywaniem kanałów, budową polderów i wałów ochronnych. O tradycjach i sile oddziaływania człowieka na Odrę świadczy również fakt, że już pod koniec XV w. pierwsze, rozległe wały przeciwpowodziowe wybudowano w okolicach Brzegu, a w połowie XVI w. w Głogowie.

…ORAZ DLA PRZYRODY…

Odra jest bardzo atrakcyjną rzeką pod względem przyrodniczym i krajobrazowym. W krajowym systemie ekologicznym ECONET-PL dolina Odry stanowi korytarz ekologiczny o znaczeniu międzynarodowym. Korytarze ekologiczne umożliwiają rozprzestrzenianie się gatunków i zapewniają łączność pomiędzy stosunkowo dobrze zachowanymi ostojami przyrody. W obrębie doliny Odry na Śląsku występują wszystkie, poza parkiem narodowym, formy ochrony przyrody. Część doliny chroniona jest w postaci obszarów Natura 2000. Bardzo cenne pod względem występowania rzadkich i ginących gatunków roślin i zwierząt są jej liczne starorzecza, najliczniej spotykane w województwie dolnośląskim. Część z nich jest siedliskiem występowania chronionej kotewki orzecha wodnego, znanej w naszym kraju tylko z około trzydziestu stanowisk. Ze względu na rzadkość oraz szybkie tempo wymierania gatunek ten został zamieszczony w załączniku nr I Konwencji Berneńskiej o ochronie dzikiej europejskiej fauny i flory oraz ich siedlisk naturalnych. Kotewka ma bardzo ciekawą biologię rozwoju. Roślina ta kwitnie w lipcu lub sierpniu, ale tylko wówczas, gdy temperatura wody osiągnie 20°C. Wówczas pączek kwiatowy, osadzony na dosyć długiej łodyżce, wynurza się przy pełnym nasłonecznieniu nad powierzchnię wody. Następnie kwiat zakwita i ulega zapyleniu, po którym łodyżka zagina się z powrotem pod wodę. Cały ten proces trwa nie dłużej niż dwie godziny. Owocem tej interesującej rośliny jest orzech posiadający cztery silne i ostre kolce, zaopatrzone dodatkowo w ostre wyrostki, dzięki którym kotewka może zakotwiczyć się w mule – stąd nazwa. Kotewce bardzo często towarzyszy ciekawa paproć wodna – salwinia pływająca. W kilku starorzeczach Odry na Dolnym Śląsku oraz Śląsku Opolskim występuje najmniejsza w Polsce i jedna z najmniejszych na świecie roślina kwiatowa – wolfia bezkorzeniowa. Jej pływające w wodzie, kuliste pędy osiągają średnicę zaledwie 0,5-1,5 mm. Jest to krewna pospolicie u nas występującej rzęsy drobnej. W okolicach Krapkowic na Śląsku Opolskim w sąsiedztwie kory ta Odry znajduje się znacznych rozmiarów źródło krasowe. Występuje w nim bardzo bogata flora i fauna źródliskowa, m.in. przetacznik bobownik w formie podwodnej, rzęśl długoszyjkowa oraz kiełż zdrojowy. W ostatnim czasie odkryto w nim i opisano nowe dla Polski zbiorowisko roślinne z dominacją rzęśli wielkoowockowej. Zespół ten został po raz pierwszy opisany z wyższych partii południowego Schwarzwaldu w Niemczech w szybkopłynących, czystych, zimnych i ubogich w węglan wapnia rzekach. Następnie został stwierdzony we Francji i Wielkiej Brytanii. W dolinie Odry zachowały się również cenne pod względem przyrodniczym lasy łęgowe i grądowe, które zaliczane są do jednych z najcenniejszych ekosystemów leśnych Europy. W lasach tych występują okazałe pomnikowe dęby szypułkowe, które są pozostałością po występujących tu dawniej pierwotnych puszczach. Z wielu gatunków ptaków lęgowych spotykanych w dolinie Odry do najbardziej interesujących zaliczyć należy: sowę uszatą, dzięcioła zielonego, dzięcioła białoszyjego, muchołówkę białoszyją, muchołówkę żałobną, remiza, bączka oraz derkacza, gatunek zagrożony w skali światowej. Nad Odrą gniazduje i często poluje także bielik. Również w okresie zimowym Odra jest miejscem regularnego przebywania licznych gatunków ptaków wodnych. Zimują tu stada łabędzi niemych, krzyżówek i łysek oraz rzadko spotykani goście z dalkiej Północy. Do najciekawszych z nich zaliczyć należy m.in. lodówkę, uhlę, edredona, gągoła, nurogęś, bielaczka, łabędzia krzykliwego. Stwierdzono tu także kilka gatunków wyjątkowo zimujących w Polsce, m.in. kormorana, świstuna, płaskonosa. Gdy mróz nie ustępuje i zamarzną ostatnie jej dopływy oraz okoliczne stawy i starorzecza, nad Odrą pojawia się szmaragdowo niebieski klejnot naszych wód – zimorodek. Odra jest również miejscem występowania interesującego gatunku ssaka – rzęsorka rzeczka. W zdobywaniu i uśmiercaniu ofiar, nawet dwukrotnie większych od niego wagowo, pomaga temu drobnemu ssakowi jego jadowitość. Jad produkują ślinianki i wydalany jest wraz ze śliną. Większe ofiary (np. żaby) rzęsorek atakuje od tyłu, starając się uszkodzić tył głowy. Gryząc ofiarę, zwierzę to obficie pluje, aby jak najwięcej jadu wprowadzić do jej krwi. Rzęsorek rzeczek dobrze nurkuje i doskonale porusza się w wodzie, przy czym jego ogon spełnia nie tylko funkcję steru, jak u większości ssaków, ale również i motoryczną.

….RÓWNIEŻ TEJ NIEPOŻĄDANEJ

Trwająca od wieków działalność gospodarcza człowieka na Odrze sprzyjała i ciągle sprzyja rozprzestrzenianiu i zadomawianiu się gatunków obcych, m.in. kolczurki klapowanej, nawłoci kanadyjskiej i późnej, rdestowca sachalińskiego oraz ostrokończystego. Ten ostatni jest bardzo rozpowszechniony w południowo-zachodniej i południowej części kraju, gdzie poza siedliskami antropogenicznymi wkracza także na siedliska nadrzeczne. Gatunek ten występuje bardzo często nad brzegami Odry, szczególnie na górnym jej odcinku w województwie śląskim, gdzie tworzy trudne do przebycia i wytępienia jednogatunkowe agregacje.