Śląsk Rośnie Zielono
licznik gości 225529

Wulkany i nie tylko

Bogactwo przyrodnicze regionu to nie tylko różnorodność świata roślin i zwierząt. Zadziwiające, choć często nieznane, są świadectwa prehistorii naszej planety. Takie miejsca warto zobaczyć i poznać.

Śląski wulkan …

Około 30 mln lat temu (w oligocenie) na terenie Góry św. Anny, miał miejsce wylew magmy (intruzja), którego efektem było ukształtowanie najprawdopodobniej największego na przedpolu Sudetów Wschodnich wulkanu. Intruzja powstała wzdłuż strefy uskoków tektonicznych, które utworzyły się podczas wypiętrzania Karpat i Sudetów. Charakterystyczną cechą budowy stożka było typowe dla wulkanów przemiennych (stratowulkanów) występowanie utworów lawowych – bazaltów i utworów erupcji gazowo-pyłowych – piroklastyków (tufy, brekcje, bomby wulkaniczne). W wyniku późniejszego zniszczenia stożka wulkan stał się kalderą. Obecnie pozostałości po niej można obserwować w rezerwacie przyrody „Góra Św. Anny”, który utworzony został w starym kamieniołomie w miejscowości Góra Św. Anny. Na jego ścianach odsłaniają się bazalty, utwory piroklastyczne, a także częściowo zmetamorfizowane (przekształcone pod wpływem wysokiej temperatury i ciśnienia) skały podłoża. Osobliwościami są m.in. stożek brekcji wulkanicznej (scementowane okruchy magmy wyrzucone przez wulkan podczas erupcji), a także bryły piaskowców cenomańskich i wapieni środkowo-triasowych, zanurzone w utworach wulkanicznych.

Kaldera powstaje w wyniku zapadnięcia się centralnej części stożka wulkanicznego, w efekcie czego w miejscu szczytu wulkanu tworzy się potężny lej. Kaldera w m. Góra Św. Anny powstała 27 mln lat temu gdy do wnętrza wulkanu zawaliły się wielkie fragmenty ścian stożka złożone z bazaltów i brekcji tufowo-lawowych, a także duże bloki wapiennego podłoża, na którym stał wulkan. Po zakończeniu procesów wulkanicznych, długotrwała erozja doprowadziła do całkowitego zniszczenia stożka, natomiast bardzo odporne na erozje bazalty dawnego podziemnego, pionowego komina wulkanicznego, zostały odsłonięte z wapieni i uformowały „pseudostożek” bazaltowy, tworząc tzw. twardzielec na którym obecnie stoi klasztor w Górze Św. Anny. W rezerwacie przyrody „Góra Św. Anny” widać najgłębszą część kaldery, pierwotnie leżącej 40 m poniżej podstawy wulkanu.

Niszcząca siła prehistorycznej rzeki…

W zachodniej części Gór Opawskich, na terenie miejscowości Głuchołazy występuje unikatowy przełom rzeki Biała Głuchołaska, czyli miejsce, w którym wody rzeki zniszczyły twarde skały Góry Chrobrego). Warto wyjaśnić, że w niektórych okresach swego istnienia Biała Głuchołaska była rzeką większą i potężniejszą niż największe współczesne polskie rzeki. Obecnie, na odcinku kilku kilometrów płynie ona w głębokim rozcięciu erozyjnym z kilkudziesięciometrowymi ścianami skalnymi. Biała Głuchołaska rozcięła grzbiet skalny zbudowany z twardych metamorficznych skał paleozoicznych w złożonych procesach erozyjnych uwarunkowanych wypiętrzaniem się gór i plejstoceńskimi zlodowaceniami. W zakolu rzeki, powyżej miejscowości Głuchołazy, występuje rozległa, kamienisto-żwirowo-piaszczysta łacha, w której gromadziły się niesione z gór okruchy złota. Było ono w średniowieczu eksploatowane, a pozostałości po tej działalności, w postaci hałd i wyrobisk, są obecnie dużą atrakcją przyrodniczo-kulturową regionu. Z tych względów teren ten objęty został ochroną prawną w formie rezerwatu przyrody Nad Białką.

Triasowe bagniska i ujście rzeki w Krasiejowie

Teren dawnej kopalni iłów górnotriasowych w Krasiejowie jest największą osobliwością geologiczno-paleontologiczną Opolszczyzny, o znaczeniu naukowym w skali świata. W warunkach rozległych górnotiasowych bagnisk, w strefie ujścia rzeki okresowo występowały znakomite czynniki do naturalnej konserwacji szczątków zwierząt i roślin, naniesionych tu z nurtem rzeki. W efekcie prowadzonych w kościonośnych osadach wykopalisk pozyskano około 100 czaszek zwierząt i tysiące innych fragmentów szkieletów. Dotychczas stwierdzono występowanie licznych ówczesnych gadów i płazów (m.in. metopozaury, aetozaury, cyklotozaury), a także gatunku, który jest uważany za istotne ogniwo pośrednie w ewolucji dinozaurów – pradinozaur Silesaurus opolensis, nazwany tak na cześć regionu, w którym został odnaleziony.

Prehistoryczne morze … czyli co kryje kamieniołom Ligota Dolna

W opuszczonym w 1994 r. kamieniołomie położonym na południe od wsi Ligota Dolna (gm. Strzelce Opolskie) odsłaniają się osady węglanowe górnej części warstw gogolińskich i dolnej części warstw górażdżańskich (środkowy trias). Warstwy gogolińskie są cienkoławicowe i dominują w nich margle, warstwy górażdżańskie to głównie gruboławicowe wapienie. Ciekawostką są widoczne tu pofałdowane nagromadzenia osadów dennych powstałe podczas falowania ówczesnego morza (riplemarki), w końcowej fazie sztormu. W kamieniołomie odsłaniają się również leje krasowe (okrągłe zagłębienia terenu w kształcie misy) z charakterystycznymi czerwonymi glinami terra rosa. Wskazują one na intensywny kras (zjawisko wymywania przez wodę skał węglanowych i soli) zachodzący w warunkach ciepłego klimatu panującego tu w środkowej części
trzeciorzędu.

Góra Szpica

W lesie, na południe od Kamienia Śląskiego, znajduje się wapienne wzniesienie będące jednym z niewielu dobrze zachowanych ostańców denudacyjnych (pozostałość po procesie niszczenia skał), powiązanych z środkowotriasowym progiem strukturalnym (pasmem uskoków), oddzielającym Wyżyną Śląską od Niziny Śląskiej. W szczytowej partii wzniesienia, na odcinku około 150 m, występują największe na Opolszczyźnie naturalne wychodnie skalne, w obrębie których można zaobserwować typowe dla progu monoklinalne (nachylone pod niewielkim kątem) ułożenie warstw osadów węglanowych. Na szczycie obserwować można również formy krasu powierzchniowego w postaci lejów krasowych, a także dobrze gdzieniegdzie zachowany lapiez (zespół niewielkich lejków, ospy, żłobków krasowych).

Gwarkowa Perć

Niewielki, ale spektakularny kamieniołom położony w lesie przy szlaku z Pokrzywnej na Biskupią Kopę jest jedną z cenniejszych osobliwości geologicznych Opolszczyzny. Występują tu, typowe dla centralnej części Gór Opawskich, szare i połyskliwe łupki pyłowcowo-iłowcowe, zwane „łupkami fyllitowymi”. Są to rzadko występujące w Polsce typy skał, wykorzystywane kiedyś, dzięki swoim łupliwym właściwościom, m.in. jako dachówki. Należą one do utworów cienkowarstwowych, umiarkowanie przekształconych pod wpływem ciśnienia i temperatury. Bardzo dużym walorem zachowanych tu odsłonięć jest występowanie wielu sfałdowań warstw skalnych dokumentujących procesy ich wyginania się.

Czy wiesz, że….

Najcenniejsze elementy przyrody nieożywionej na Opolszczyźnie objęto ochroną prawną w formie rezerwatów przyrody. Rezerwat przyrody „Nad Białką”, w którym do dziś zachowały się ślady po dawnej eksploatacji złota i rezerwat przyrody „Góra Św. Anny”, z licznymi odsłonięciami profili geologicznych